رودها

درایران چون بارندگی کم است رودهای پُرآب که تمام سال جریان داشته باشند زیاد نیست. گذشته ازآن، بیشتر رودخانه های ایران از کوهستان ها می گذرند و در نتیجه قابل کشتی رانی نیستند. تنهارودِ قابل کشتیرانی قسمت های پایین رودخانه کارون است که به اروندرود می پیوندد. رودهای بزرگ ایران درشمال به دریای خَزَر و درجنوب به خلیج فارس می ریزند و یا به دریاچه ها وباتلاق های داخلی فرومی روند. بعضی از رودها نیز از مرزهای ایران بیرون می روند یا سرچشمه هایشان بیرون ازخاک اصلی ایران است.

بیشتررودهایی که به دریای خَزَر می ریزند از دامنه های شمالی کوه های البرزسرچشمه گرفته اند و چون بین البرز و دریا فاصله زیادی نیست اغلب کوتاه اند. مهمترین این رودهاعبارتند از: اَرَس که سرچشمهء آن کوه های هزاربِرکه درترکیه است. بخشی از رودخانه اَرَس مرز طبیعی ایران و جمهوری آذربایجان (اَران) است. سفیدرود یاقِزِل اوزَن از کوه های چهل چشمه در کردستان سرچشمه می گیرد و ازبریدگی کوه درناحیه رودبارِ گیلان راه خود رابه سوی دریای خَزَر دنبال می کند. سدّ مَنجیل درهمین ناحیه بر روی سفی درود بسته شده است. رودهای چالوس، هَراز، تَجَن، نِکا و گرگان رود نیزاز رودخانه های بزرگ این منطقه اند. رود اَترَک نیز که ازکوه های هزارمسجدسرچشمه می گیرد در جنوب شرقی به دریای خَزَرمی ریزد. این رود از محلّی به نام چات می گذرد و در بخشی ازمسیرخود مرز طبیعی بین ایران و ترکمنستان را تشکیل می دهد.

رودخانه هایی که به خلیج فارس می ریزند اغلب بزرگ، پُرآب و طولانی اند. مهمترین آنها رود گاماسیاب یا گاماساب است که ازکوه های نزدیک نهاوند سرچشمه می گیرد. رودهای ماهی دَشت، کَرَند، قَرَه سو، ودیناوَر درکرمانشاه به گاماسیاب می پیوندند و ازسیردان به بعد این رود سیمَره خوانده می شود. از نقطه ای معروف به پای پل باز این رودخانه تغییرنام می دهد و از آن پس به کَرخه معروف است. سدّ کَرخه قسمت غربی استان زرخیز خوزستان را آبیاری می کند. رود کَرخه ازراه باتلاق های مرزی ایران وعراق به دجله می ریزد. کارون با850 کیلومتر درازا طولانی ترین رودخانه ایران است و از زردکوه بختیاری سرچشمه می گیرد و رود آب دیز یا دزفول درمحل بَند ِقیر به آن می پیوندد. کارون پس از عبور ازاهواز دوشاخه می شود، یک شاخه آن به نام بهمنشیربه خلیج فارس می ریزد و دیگری به نام کارون درکنارخرمشهر به اروند رود می پیوندد. بخش پایانی کارون قابل کشتیرانی است.

رودهای جَراحی، زهره یا هندیجان، دالَکی، مهران و میناب نیز از جمله رودهای پُرآب اند که به خلیج فارس می ریزند.

درمُکران و بلوچستان نیز رودهایی جریان دارند که چون از شوره زار می گذرند بیشترشور، کم آب و بی فایده اند. تنها رودخانه پُرآب این منطقه سرباز است که از بَمپور سرچشمه گرفته به خلیج گَواتِردرشرقی ترین نقطه مرزی ایران و پاکستان به دریای عُمّان می ریزد.

غیر از اینها، رودهای دیگری نیز درایران جاری است که سرچشمه آنها بیرون کشوراست. هیرمند ازکوه بابا درافغانستان سرچشمه می گیرد و 1 هزار و 200 کیلومتر طول دارد. این رودخانه پس از آبیاری جلگه سیستان به دریاچه هامون می ریزد. درجنوب شرقی دریاچه هامون فرورفتگی دیگری به نام گود زِرِه واقع شده که پوشیده از شن های نرم و نمک است. رودی موسوم به شله یا شلاق هنگام پُرآبی این فرورفتگی را با باتلاق دیگری، که آن هم گود زِرِه نام دارد، می پیوندد.

هَریرود یا رودهرات نیزازدامنه جنوبی کوه بابا درافغانستان سرچشمه می گیرد و پس از عبور از هرات بخشی از خط مرزی ایران و افغانستان را تشکیل می دهد. بخش پایینی هَریرود، تَجَن نام دارد و به ریگزار خوارزم و شرق دریاچه خَزَرفرومی رود. مهمترین شعبه های هَریرود درخاک ایران کَشَف رود و رودجام است که در خراسان جاری است. رودخانه دیاله از کوه های کرمانشاه وکردستان و رودخانه زابِ کوچک از بلندی های جنوب دریاچه ارومیه سرچشمه می گیرند و هردودر جنوب غربی بغداد به دجله می ریزند.