دریاها

درمرزشمالی ایران دریای خَزَر و درمرز جنوبی آن خلیج فارس و دریای عُمّان قراردارد.

دریای خَزَر
این دریا با مساحتی حدود420 هزار کیلومتر مربّع بزرگ ترین دریاچه روی زمین است و بازمانده دریای بزرگ تِتیس که در دوران سوّم زمین شناسی بخش بزرگی از نَجد ایران رافرا گرفته بود. دریای خزر نام خود را ازاقوامی دارد که در اطراف آن می زیسته اند و دریای گیلان، دریای مازندران، دریای گرگان، دریای قزوین، دریای طبرستان و دریای دیلم نیز نامیده شده است. اروپایی ها از این دریا به نام های دریای هیرکانی (گرگان) یا دریای آلبانیا و دریای سکوتها (سَکاها) یا کاسپین (قزوین) و دریای خوارزم یاد کرده اند. دریای خَزَر از طریق رودهای بزرگ به دریای سیاه ارتباط دارد.

درگذشته، این دریا به تدریج درحال کوچک شدن بود و سطح آب آن، که بیست وهشت متر ازسطح آب های دریای آزاد پایین تراست، سالانه حدود270 میلیمتر پایینتر می رفت. امّا درسال های اخیر، سطح آب دریای خَزَر، به دلایل گوناگون، رو به افزایش رفته است. طولِ دریای خَزَر از شمال به جنوب280,1 کیلومتر و عرض آن بین 160 تا440 کیلومتر است. این دریا درنواحی مختلف عمق متفاوت دارد. عمق آن درنواحی کوه تالش، یعنی درجنوب و جنوب غربی، به500 تا800 متر و در بعضی نقاط به 1 هزار متر می رسد. امروز تنها ساحل جنوبی و بخش کوچکی از کرانه جنوب غربی دریای خَزَر، یعنی از دهانه رود اَتْرَک در جنوب شرقی این دریا تا بندر آستارادر جنوب غربی آن، به ایران پیوسته است. کرانه های این دریا درایران همه شنزار و پست است و خلیج های کوچک و برکه های بسیاردارد. دوبریدگی مهم، یکی مرداب گیلان (انزلی) درغرب و دیگری خلیج گرگان، درگوشه شرقی آن دریا قرار گرفته است. شبه جزیره میان کاله خشکی نوارمانندی است که آب های خلیج گرگان را ازدریای خَزَر جدا می کند.

دریای خَزَر اززمان های بسیاردوردر دادوستد بازرگانی ایران اهمیّت بسیارداشته است. شاهان صفوی با ایجاد راه هایی که نقاط داخلی کشور را به دریای خَزَر می پیوست به آبادانی سواحل آن خدمات شایسته کردند و بندربهشهر -که آن زمان اشرف البلاد خوانده می شد- و بندرفرح آباد را در کناردریای خَزَرساختند. شاه عبّاس بزرگ یکی ازجشن های بزرگ آبریزان رادربندر محمودآباد نزدیک آمُل برگزارمی کرد. در روزگار پهلوی، با ایجاد مهمانسراهای بزرگ و هتل ها وگردشگاه ها، سواحل دریای خَزَر آبادانی بسیاریافت و یکی از مراکز مهمّ گردش و استراحت ایرانیان گردید. پس از انقلاب اسلامی به سبب محدودیت های گوناگون این رفت وآمد انبوه کم شد. امّا هنوز نیز در تابستان و ایام فراغت بسیاری ازمردم ایران به خصوص از تهران به آن نواحی سفر می کنند.

خلیج فارس
ا
ین خلیج نیمه ی جنوب غربی مرزهای آبی ایران را تشکیل می دهد و از دهانهء اروند رود تا شبه جزیره مُسندَم درعُمّان در حدود 900 کیلومترطول دارد. عرض خلیج فارس حداکثر 250 کیلومتر و باریک ترین آن، درتنگه هرمز، 56کیلومتراست. دردوسوی خلیج فارس سرزمین های ایران و عربستان قرار گرفته اند و درنقاط مختلف آن امکان پهلوگرفتن کشتی های بزرگ وجود دارد. خلیج فارس تنها راهی است که ایران را به دریای آزاد می پیوندد و از همین رو برای آن شاهرگی حیاتی به شمارمی آید. منابع عظیم نفت درنزدیکی این راه دریایی براهمّیت آن افزوده است.

ازجهت نظامی نیز از روزگاران دیرین خلیج فارس درتاریخ نقش بزرگی داشته است. تاریخ فعّال بودن بنادرخلیج فارس ازنظر نظامی و بازرگانی به حدود2 هزار و 600 پیش از میلاد مسیح می رسد. شاهنشاهان هَخامَنِشی با ایجاد ناوگانی عظیم ازطریق خلیج فارس به مصردست یافتند. این رویداد درکتیبه داریوش که درکانال سوئز یافت شده آمده است. در دوره های بعد ازاسلام هرگاه حکومت های مقتدری روی کار آمده اند به خلیج فارس و منافع بی شمار بنادرو سواحل آن توجه داشته اند. مهم ترین حوادث قرن های اخیردراین منطقه آمد و رفت اروپاییان و رقابت های سیاسی واقتصادی آنها بوده است. در سده گذشته با افزایش اهمّیت نفت، که غنی ترین منابع آن پیرامون خلیج فارس قرار دارد، این رقابت ها ابعادی جهانی یافت.

دریای عُمّان
این دریا از تنگه هرمز تا بندر گَواتِر مجاور ایران است و سواحل آن بیش از یک سوّم از مرز آبی ایران را درجنوب تشکیل می دهد. سواحل این دریا در ایران به طور طبیعی امکان پهلو گرفتن را به کشتی های بزرگ نمی دهد و به همین جهت معمولاً تنها قایق ها و لنچ های کوچک محلی قادرند به ساحل آن نزدیک شوند. از همین رو، در ابتدای دهه 1970، در چهاربهار، ساختمان بزرگ ترین بندر نظامی و بازرگانی ایران درساحل این دریا آغاز گردید
.