دریاچه ها و باتلاق ها

دریاچه ها و باتلاق ها و نمکزارهای بزرگ ایران همگی بازمانده یک دریای خشکاند. برخی از آنها به واسطه آبروفت رودخانه ها پُر و باتلاقی شده و بعضی دیگر براثر تبخیر بسیار به صورت شوره زار و کویر درآمده اند.

دریاچه ارومیه (رضائیه)
نام دریاچه ی ارومیه و شهر کنارآن دگرگون شده ی واژه ی سریانی اورمیاه به معنی شهر آب است که پاره ی اول آن اور درنام شهرهای دیگر چون اورگنج و اورشلیم نیز آمده . این دریاچه درشمال غربی ایران درفلات آذربایجان واقع شده و 1200متر ازسطح دریا ارتفاع دارد. مساحت آن حدود6 هزار کیلومترمربّع وآب آن بسیارشوروتلخ است. نمک آلودگی آب دریاچه ارومیه را تا 23% برآوردکرده اند. به علّت این غلظت هیچ حیوان دریایی توان زندگی درآن را ندارد، اما جزایربزرگ نامسکون آن، محلّ تخم گذاری انواع پرندگان مهاجر و بومی است. دریکی از جزیزه های دریاچه ارومیه پارک حفاظت شدهای ایجاد شده که درآن انواع بی نظیر فلامینگو، پلیکان وگوزن زرد ایرانی، که از کمیاب ترین انواع آن درجهان است، نگهداری می شود. درمشرق این دریاچه شبه جزیره شاهی به درازای 8 و پهنای 2 کیلومترقراردارد که براثر جزرومد ازساحل جدا می شود. مهمترین رودهایی که به دریاچه ارومیه می ریزد عبارت اند از تلخه رود، صافی رود، زرّینه رود و سیمینه رود.

دریاچه قم (ساوه یاحوض سلطان)
این دریاچه درپست ترین قسمت دشت تهران و قم وساوه قرارگرفته است و آب آن به علّت هوای متغیّرکم وزیاد می شود. وسعت آن به طورمتوسّط حدود 2 هزار و 400 کیلومترمربّع است. هنگام حدوث خشکی دراین ناحیه دریاچه سه پاره می شود: دریاچه نمک یا کویرمَسیله و دو دریاچه کوچک ترکه خشکی باریکی آنهارا ازهم جدا می کند. آب دریاچه قم شورو تلخ است و کناره های آن اغلب باتلاقی و تا شعاع بیست کیلومتر پوشیده از رسوب نمک. زرّین رود یا قَرَه سو و یا قَرَه چای، اَبهَر رود یا رودشور، رودکرج -که سد امیرکبیر در63 کیلومتری تهران برروی آن بسته شده-جاجرود و حَبله رود، از مهمترین رودخانه هایی هستند که به دریاچه قم می ریزند.
آب جاجرودکه ازجنوب تهران می گذرد درنواحی ورامین به مصرف کشاورزی می رسد. این رودخانه برای تأمین آب آشامیدنی و زراعتی اهمّیت بسیار دارد وبه همین جهت سدّی بر روی آن بنا شده است.

دریاچه نیریز (بختگان)
دریاچه ی نیریزیا بختگان در50 کیلومتری مشرق شیراز بین دو رشته کوه موازی واقع شده است. این دریاچه با وسعت3 هزار کیلومتر مربّع، عمق کم و آب بسیارشور دارد و با دو زبانه باریک از دوطرف به دریاچه کوچک تری به نام طَشتِ نرگس می پیوندد. میان این دو دریاچه جزیره علی یوسف به وجودآمده است. دریاچه بَختِگان ازسمت مغرب به باتلاق مرودشت می پیوندد. رودکُر یا کورشکه ازکوه های اوجان و خسرو شیرین سرچشمه می گیرد به دریاچه بَختِگان می ریزد. شعبه مهمّ رودخانه کُر کام فیروز است که نزدیک خرابه های شهر قدیمی استخر به رودکُر می پیوندد. این رود دارای دو سدّ تاریخی است یکی به نام رامجِرد (رامگِرد) که از دوره هَخامَنِشیان بازمانده و دیگری بندِ امیر که 106 متر درازادارد و در زمان عضدالدوله دیلمی ساخته شده است. نوشته اند که بند ِامیر برروی خرابه های سدّی اززمان هَخامَنِشیان ساخته شده است که درگذشته ازنیروی آب آن سیصدچرخ به گردش درمی آمد که هریک آسیابی را می چرخاند.

دو دریاچه پریشان (فامور)نزدیک کازرون و بهارلو درهجده کیلومتری جنوب شرق شیراز آب رودخانه های محلّی را درخود جمع می آورند.

مرداب گاوخونی (گاوخانی)
مرداب گاوخونی درجنوب شرقی اصفهان قرار دارد. وسعت آن در فصل بهار به واسطه طغیان زاینده رود زیاد می شود و به حدود30 کیلومتر مربّع می رسد. این مرداب از دیرباز محلّ مناسبی برای شکار بوده است. گفته اند که بهرام گورضمن شکار در پی گورخری به این مرداب فرو رفت. زاینده رود، که سرچشمه آن زردکوه بختیاری است و از اصفهان می گذرد، به این باتلاق می ریزد.

باتلاق جازموریان
باتلاق جازموریان درجنوب کوه شاهسواران کرمان واقع شده و اطرافش لجنزار وباتلاق است. هَلیل رود و رودبَمپور به این باتلاق وارد می شوند. اوّلی ازکوه های کرمان سرچشمه می گیرد وپس ازآبیاری جیرُفت به باتلاق می پیوندد ودوّمی ازمشرق بلوچستان به سوی مشرق باتلاق جاری است.

رودهای مارون و سرخ رود دراین ناحیه پس از مشروب کردن رفسنجان به کویرنمک فرو می روند. آب های فصلی چند رودخانه از جمله رود شور، که ازبیرجند می گذرد، نیز سرانجام به نمکزارمشرق کرمان می ریزد. کویربافْق، در مشرق یزد و شمال غربی بافق، شوراب و رودِ شوررابه کام می کشد.